Hiszpańska wojna domowa.html



Hiszpańska wojna domowa
El Campesino dowodzący żołnierzami republikańskimi w Villanueva
Data	17 lipca 1936 – 1 kwietnia 1939
Miejsce	Hiszpania
Przyczyna	niestabilność polityczna Hiszpanii
Wynik	zwycięstwo nacjonalistów
Terytorium	Półwysep Iberyjski
Strony konfliktu  Hiszpania  ZSRR Brygady Międzynarodowe Anarchosyndykaliści POUM  Hiszpania  Włochy  III Rzesza Niemiecka  Portugalia Falanga Dowódcy Manuel Azaña Lluís Companys Vicente Rojo Lluch Líster Forján Aleksander Rodimcew Francisco Franco Gonzalo Queipo de Llano Siły 450 tysięcy żołnierzy 600 tysięcy żołnierzy Straty 110 tysięcy żołnierzy 90 tysięcy żołnierzy
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Hiszpańska wojna domowa – wojna domowa pomiędzy lewicowym rządem hiszpańskim i wspierającymi go siłami (republikanami), a prawicową opozycją (nacjonalistami, frankistami), jaka toczyła się w Hiszpanii w latach 1936–1939.

Obie strony wojny miały wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalistów wspierały bezpośrednio oddziały wojskowe przysłane przez faszystowskie Włochy i nazistowską III Rzeszę, siły rządowe mogły liczyć na wsparcie zagranicznych ochotników (w tym tzw. Brygad Międzynarodowych, zorganizowanych przez Komintern) oraz stalinowskiego ZSRR i Meksyku. Pomoc ZSRR była w pełni odpłatna i wyniosła ogółem ponad 1,5 miliarda peset, III Rzeszy częściowo kredytowana^{[A 1]} – za dostawy broni i doradców wojskowych z ZSRR rząd republikański zapłacił z rezerw Banku Hiszpanii złotem (510 ton złota – ponad dwie trzecie z czwartego wówczas na świecie zapasu złota banku centralnego) o wartości ówczesnych 500 mln dolarów (ekwiwalent ok. 14.400 mln USD 2008)^{[A 2][1][A 3]} – wysłano je 26 października 1936 statkiem do Odessy w ZSRR, pod nadzorem funkcjonariusza NKWD Aleksandra Orłowa. Gdy hiszpańskie zapasy złota skończyły się, w listopadzie 1938 skończyły się również dostawy sowieckiego sprzętu wojennego dla Republiki Hiszpańskiej. W marcu 1939 wojna domowa zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów.

Mimo iż była to wojna domowa, jej kontekst był znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uważany za preludium II wojny światowej.

edytuj Tło historyczne wybuchu wojny domowej

16 lutego 1936 odbyła się w Hiszpanii pierwsza tura wyborów (druga tura odbyła się 1 marca), w których Front Ludowy (socjaliści, komuniści, syndykaliści, republikanie) zdobył większość, z poparciem 34,3% przy 71,4% frekwencji, a prezydentem został Manuel Azaña z Lewicy Republikańskiej. Na skutek skomplikowanej procedury wyborczej, która obowiązywała wówczas w Hiszpanii liczba głosów, a szczególnie proporcjonalny podział miejsc w Kortezach budził pewne kontrowersje^{[A 4]}. Ostatecznie po drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 278 miejsc w parlamencie, partie centrowe (w czasie wojny domowej część z nich poparła rząd republikański, część nacjonalistów) 55 miejsc, prawica 194 miejsca. Trzy miejsca nie zostały obsadzone^[2]. Powołany przez większość parlamentarną rząd rozpoczął funkcjonowanie 10 maja 1936 roku. W skład rządu weszli niemal wyłącznie działacze Lewicy Republikańskiej (Izquierda Republicana (IR)) Manuela Azañi.

Zarówno zwycięzcy, jak i przegrani, zaczęli stosować terror w stosunku do swoich przeciwników politycznych. 13 kwietnia 1936 roku działacze prawicowej Falangi zabili sędziego Manuela Pedragala, który skazał na 30 lat więzienia działacza Falangi oskarżonego o zabójstwo sprzedawcy gazet socjalistycznych. To wydarzenie przyjmuje się za początek cyklu "zemst" ze strony organizacji lewicowych i prawicowych. W okresie do wybuchu wojny domowej, w atakach motywowanych politycznie zginęło 330 osób, a 1511 zostało rannych.

Podczas ostatniego, przed wakacyjną przerwą, posiedzenia parlamentu 16 czerwca 1936 roku, liderzy prawicowej opozycji parlamentarnej, monarchista Calvo Sotelo i Gil Robles (CEDA), gwałtownie zaatakowali rząd republikański zarzucając mu niepanowanie nad sytuacją w kraju. Domagali się zaprowadzenia porządku. Według rządu za sytuację odpowiedzialna była prawica, która uciekała się do przemocy na ulicach. Jak się później okazało było to ostatnie posiedzenie parlamentu przed wybuchem wojny domowej.

6 lipca 1936 został aresztowany przywódca Falangi José Antonio Primo de Rivera. 12 lipca 1936 José Castillo, porucznik Guardias de asalto i członek Partii Socjalistycznej, został zamordowany przez skrajnie prawicową bojówkę w Madrycie. Dzień później, w nocy z 12 na 13 lipca 1936, Calvo Sotelo został uprowadzony przez grupę policjantów po cywilnemu, którymi dowodził kapitan Gwardii Cywilnej o nazwisku Condés, przy braku reakcji przydzielonej ochrony. Sotelo został zamordowany strzałem w tył głowy. Gil Robles nieobecny w domu uniknął równoległego skrytobójstwa. Następnego dnia Gil Robles o inspirowanie zabójstwa oskarżył publicznie rząd^{[A 5]}.

Morderstwo lidera prawicowej opozycji było iskrą przyśpieszającą wybuch buntu żołnierzy z garnizonu hiszpańskiego w Melilli i trzyletniej wojny domowej. Na czele powstania stanęli gen. dywizji Francisco Franco – komendant wojskowy Wysp Kanaryjskich, gen. Emilio Mola – dowódca brygady w Navarze i przebywający na emigracji w Portugalii po nieudanej próbie zamachu stanu w roku 1932 gen. José Sanjurjo.

edytuj Powstanie

17 lipca 1936 gen. Franco przyleciał wynajętym samolotem z Wysp Kanaryjskich do Tetuanu w Maroku Hiszpańskim. Był on postacią bardzo popularną wśród tamtejszych żołnierzy (jako zwycięski dowódca wojny z Kabylami w Maroku), a także elity wojskowej jako były komendant wyższej szkoły wojennej armii hiszpańskiej w Saragossie. Tego samego dnia Radio Ceuta w Maroku Hiszpańskim nadało komunikat, w którym padło zdanie: Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne; był to sygnał do rozpoczęcia powstania. Powstańcy szybko opanowali Maroko, gdzie na czele zbuntowanych wojsk (ogółem 115 000 żołnierzy zgrupowanych w 8 dywizjach) stanął generał Francisco Franco, a także większość północy kraju, z wyjątkiem Kraju Basków i Asturii. Przeciwnicy Republiki byli wspierani przez duchowieństwo katolickie, tradycjonalistów (karliści), liberałów, libertarian przeciwnych ZSRR i komunizmowi, nacjonalistów, liberalnych monarchistów, chadecję (CEDA), Akcję Katolicką oraz narodowo-syndykalistyczną partię Falanga. Z kolei podstawą wsparcia rządu republikańskiego były partie Frontu Ludowego (PSOE, Lewica Republikańska, Unia Republikańska, Republikańska Lewica Katalonii (Esquerra), oraz komuniści z PCE, po 17 lipca przystąpili do niego również nacjonaliści baskijscy z partii "Aguirre") oraz związki zawodowe związane z anarchistami CNT i UGT.

Początkowo rząd republikański odmawiał wydania broni organizacjom robotniczym i związkom zawodowym, które się tego domagały. 18 lipca w Madrycie odbyła się wielotysięczna demonstracja domagająca się od rządu zdecydowanych działań przeciwko buntowi. 19 lipca rząd wydał decyzję o otworzeniu arsenałów i wydaniu broni^[3].

W pierwszym etapie rządowi udało się utrzymać pod kontrolą większość terytorium kraju, gdzie próby puczu, jak np. w Madrycie, Barcelonie, Walencji czy Maladze zostały szybko stłumione. Powstanie powiodło się natomiast w Andaluzji, Leónie, Starej Kastylii (gen. Mola), Aragonii (gen. Cabanellas), a także w zamorskich koloniach.

edytuj Przebieg wojny

Sierpień-wrzesień 1936.

     Tereny w posiadaniu frankistów

     Postępy frankistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Październik 1937

     Tereny w posiadaniu frankistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Listopad 1938

     Tereny w posiadaniu frankistów

     Tereny w posiadaniu republikanów

Zarówno Niemcy, jak i Włochy postanowiły wesprzeć zbrojnie powstańców, wysyłając niemiecki Legion Condor i włoskie Aviazione Legionaria oraz Corpo Truppe Volontarie.

Zaraz po wybuchu powstania, dla wzmocnienia sił nacjonalistycznych w samej Hiszpanii utworzony został most powietrzny, złożony z samolotów włoskich, niemieckich i hiszpańskich, za pomocą którego udało się przerzucić wojska Afrykańskiego Korpusu Kolonialnego do Andaluzji, tworząc w ten sposób jeden z zasadniczych bastionów nacjonalistów. Był to pierwszy w historii most powietrzny, którego doświadczenia wykorzystano później w II wojnie światowej. Floty natomiast nie można było użyć, gdyż znajdowała się w rękach przeciwnych puczowi marynarzy, którzy zawładnęli okrętami zabijając większość swoich oficerów^{potrzebne źródło}.

Pojawienie się wojsk marokańskich i hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej wzmocniło siły powstańców na południu kraju i znaczenie gen. Franco w świeżo utworzonej Radzie Obrony Narodowej, która powierzyła mu dowództwo nad południowym zgrupowaniem wojsk, a następnie 12 września, nad całymi siłami zbrojnymi.

Hiszpania podzieliła się na dwa zasadnicze obszary o mniej więcej równej powierzchni i liczbie ludności, z których jeden kontrolowany był przez narodowców, a drugi przez republikanów. Obszary te nie były spójne. Obszar południowy kontrolowany przez narodowców oddzielony był od obszaru północnego wąskim pasem Estremadury kontrolowanym przez republikańskich milicjantów. Z kolei kontrolowana przez komunistów robotnicza Asturia (z wyjątkiem Oviedo) oddzielona była szerokim pasem narodowym od większości obszaru republikańskiego. Dlatego też po umocnieniu się w Andaluzji jednym z pierwszych posunięć gen. Franco dowodzącego narodową Armią Południa było uzyskanie łączności z północą. Dokonano tego dzięki szybkiemu uderzeniu w kierunku Cáceres i Badajoz w pobliżu granicy portugalskiej.

Uzyskanie połączenia umożliwiło wykorzystanie użytych w tym celu oddziałów w formie armii manewrowej, którą skierowano w górę doliny rzeki Tag, w kierunku Madrytu i Toledo. Posuwająca się szybko latem 1936 kolumna wojsk narodowych stanowiła zagrożenie dla republikańskiego Madrytu, a zarazem umożliwiała odsiecz dowodzonym przez pułkownika Jose Moscardo obrońcom Alkazaru gwałtownie lecz chaotycznie atakowanym w Toledo przez przeważające siły republikańskie.

Sukcesy nacjonalistów w Estremadurze zmusiły rząd Republiki do powołania w miejsce luźnych milicji regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy zagranicą. Począwszy od sierpnia 1936 r. republikanom pomocy udzielał komunistyczny ZSRR, wysyłając do Hiszpanii broń i ludzi (głównie dowódców), a także rewolucyjne władze Meksyku.

Obie strony konfliktu stosowały przemoc wobec przeciwników politycznych^[4]. Republikanie masowo rozstrzeliwali księży i zakonnice, frankiści rozstrzelali m.in. Federico Garcię Lorca. Na terenach republikańskich dokonywano egzekucji duchownych oraz innych osób, które oskarżono o sprzyjanie nacjonalistom. W latach 1936–39 opanowana przez stalinowskich komunistów Milicja Ludowo-Republikańska oraz inne republikańskie formacje zabiły około 7 tys. osób duchownych – stanowiło to ponad 12% ogółu duchowieństwa w kraju. Republikanie zniszczyli lub sprofanowali ponad 20 tys. świątyń katolickich. W 1937 roku sekretarz generalny Komunistycznej Partii Hiszpanii José Diaz raportował "Hiszpania znacznie prześcignęła Sowiety w walce z Kościołem. W jej częściach, które są w naszych rękach, Kościół przestał już istnieć". Na terenach zajętych przez nacjonalistów zabijano osoby oskarżone o sprzyjanie lewicy. Zarówno nacjonaliści, jak i republikanie masowo rozstrzeliwali jeńców wojennych.

Początkowo Francja i Wielka Brytania ogłosiły zasadę nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z całego świata, głównie z Europy, którzy wspomagali republikanów. Robotnicy i intelektualiści, zwolennicy komunizmu, ale także ci, którzy uważali tę wojnę za front walki z faszyzmem: liberałowie, anarchiści, socjaliści, napłynęli do Hiszpanii, tworząc tu brygady międzynarodowe. Po stronie gen. Franco walczyły natomiast oddziały ochotników, głównie portugalskich, irlandzkich (Irlandzka Brygada), francuskich, rumuńskich i białych Rosjan (rosyjski oddział wojskowy), którzy z kolei uważali tę wojnę za antykomunistyczną krucjatę. Polska zajęła stanowisko dwuznaczne. Przyłączyła się do polityki mocarstw zachodnich, uczestniczyła w pracach Ligi Narodów i Komitetu Nieinterwencji. Jednak wyraźne były sympatie rządu dla nacjonalistów. Polska sprzedała znaczne ilości sprzętu wojskowego obu stronom (Republice za około 213 mln zł a frankistom za 13 mln zł). Sprzęt był sprzedawany poprzez kraje nadbałtyckie (Estonia) i latynoskie. Sprzedawany był zarówno sprzęt przestarzały, jak czołgi FT-17 i samoloty PWS-10, jaki i nowy – samoloty RWD-13 oraz rkm Browning wz. 1928. Polski rząd starał się – ze względu na Francję – oficjalnie nie wspierać żadnej ze stron, dlatego odmówiono sprzedaży samolotów myśliwskich PZL P.11 stronie republikańskiej. Mimo znacznych rozmiarów polski handel odbywał się nieoficjalnie poprzez prywatne firmy. Polacy stanowili liczną grupę wśród Brygad Międzynarodowych (głównie byli to polscy robotnicy z Francji, pod wpływem ruchu komunistycznego).

Zacięte walki trwały ze zmiennym szczęściem dla obu stron do marca 1939. Wojna przybrała postać kolejnych ofensyw narodowców przeplatanych strategicznymi przeciwuderzeniami republikanów. Po opanowaniu Toledo wojska narodowe przystąpiły do ataku na Madryt od strony południowej i zachodniej. Po ofensywie w Estremadurze i dolinie Tagu były jednak zbyt wyczerpane, aby osiągnąć sukces. Z drugiej strony republikanie chaotyczne oddziały milicji republikańskich dość sprawnie przeorganizowali w regularną Armię Ludową.

Walki na przedpolach Madrytu, zwane niekiedy bitwą o Madryt (październik 1936 – marzec 1937), nie przyniosły rozstrzygnięcia i przybrały postać wojny pozycyjnej. Wówczas narodowcy postanowili dokonać przełamania frontu na północny wschód od Madrytu, w rejonie Guadalajary. Ofensywa narodowców, zwana niekiedy bitwą pod Guadalajarą przeprowadzona w marcu 1937 została jednak zatrzymana przez republikanów.

Chcąc przełamać patową sytuację na froncie, dowództwo republikańskie postanowiło wówczas wykonać tzw. pierwsze przeciwuderzenie strategiczne w kierunku miasteczka Brunete, na zachód od Madrytu. Operacja ta, zwana bitwą pod Brunete (lipiec 1937), mimo początkowych sukcesów zakończyła się zatrzymaniem ofensywy i strategiczną klęską republikanów. Po bitwie pod Brunete front w rejonie Madrytu ustalił się i pozostał niezmieniony aż do końca wojny.

Dowództwo narodowe, mimo odniesionego zwycięstwa, nie widziało jednak możliwości zdobycia stolicy w bezpośrednim ataku. Postanowiło więc przenieść działania na znajdujące się na północy kraju ważne z gospodarczego punktu widzenia rejony przemysłowe, będące w rękach republikańskich: okręg Bilbao oraz Asturię. Tam bowiem znajdowały się kopalnie, huty i zakłady metalowe stanowiące zaplecze zaopatrzeniowe armii republikańskiej.

Zdobycie tych obszarów przez narodowców uzależniło rząd republikański i armię republikańską od dostaw z zagranicy. Utrata Bilbao i odmowa przez socjalistycznego premiera Largo Caballero dokonania czystek wobec niewygodnych dla Stalina ugrupowań i milicji lewicowych w Katalonii, spowodowały zorganizowany przez rezydenta NKWD Orłowa za pośrednictwem PCE upadek rządu republikańskiego Caballero i zastąpienie go rządem Juan Negrína. Caballero był autentycznym przywódcą robotniczym opartym o struktury partii socjalistycznej, Negrin był marionetką w rękach Komunistycznej Partii Hiszpanii, intelektualistą bez zaplecza politycznego w typie określanym przez Lenina jako użyteczni idioci^[5]. Negrín reprezentował często myślenie życzeniowe oderwane od realiów frontu oraz bezwzględnej wojny domowej. Mimo katastrofalnej sytuacji na froncie opowiadał się za kontynuowaniem wojny, sam spędzając wiele czasu za granicą. Pozostawiając faktyczną władzę komunistom i sowieckiemu NKWD Negrin firmował republikę aż do madryckiego zamachu stanu płk. Segismundo Casado w marcu 1939.

Po opanowaniu Asturii i Kraju Basków z przemysłowym Bilbao, narodowcy zdobywali stopniowo coraz większe obszary kraju. Specyfiką hiszpańskiej wojny domowej było kluczowe znaczenie kontroli nad większymi miastami i centrami komunikacyjnymi. W rezultacie, kontrola nad miastami i centrami komunikacyjnymi miała znacznie większe znaczenie, niż powierzchnia opanowanego terytorium. Ponadto, ze strategicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie miała kontrola nad centrami gospodarczymi i przemysłowymi stanowiącymi bazę zaopatrzeniową frontu.

Sytuacja panująca w kierownictwie strony narodowej była w miarę unormowana i poza początkowymi tarciami na tle ideologicznym i formalnym między falangistami (faszystowskimi republikanami) i karlistami (prawicą monarchistyczną) (m.in. problem hymnu, flagi, etc.), nie dochodziło tutaj do poważniejszych konfliktów, wskutek autorytetu gen. Franco. Ponadto, obydwa główne ugrupowania nacjonalistyczne łączyły przywiązanie do tradycyjnego systemu wartości, wrogość do rewolucji, a zwłaszcza niechęć spowodowana jej antyreligijnym charakterem.

Wiosną 1938 roku nacjonaliści rozpoczęli przygotowania do ofensywy na froncie aragońskim! Specjalnie sformowana z elitarnych oddziałów nacjonalistyczna armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych na początku marca! 9 marca 1938 - Ofensywa rozpoczęła się zmasowanym bombardowaniem artyleryjskim i lotniczym! Przewaga nacjonalistów w sile ognia postawiła republikanów w katastrofalnej sytuacji! Zanim ruszyły oddziały lądowe, na republikanów ruszyły czołgi, dowodzone przez przez von Thome.

Nacjonalistyczna armia Manewrowa pierwszego dnia zajęła 30 kilometrów terenu. Korpusy z Maroka atakowały po lewej stronie rzeki Ebro. Korpusy z północy kraju atakowały na południowym i środkowym odcinku frontu. Po zaledwie 3 tygodniach walk nacjonaliści dotarli do morza nieopodal miasta Vinaroz! Korpusy Nawarski i Aragoński zajęły elektrownię wodną dostarczającą energię dla przemysłu w Barcelonie! Karliści weszli do morza w wielki Piątek! Tym samym "zwycięski miecz Franco" przeciął republikańską Hiszpanię na 2 części!

Po klęsce w Aragonii republikański sztab generalny podjął decyzję o przeprowadzaniu ataku znad rzeki Ebro w kierunku pozycji republikańskich w centrum Hiszpanii! Ofensywa rozpoczęła się 25 lipca 1938 roku! Republikanie popełnili swój standardowy błąd, skoncentrowali się na jednym punkcie i odsłonili swoje flanki co umożliwiło nacjonalistom nękanie republikanów i dało też czas na ściągnięcie doborowych oddziałów! Bitwa nad Ebro została taktycznie nierozstrzygnięta, doprowadziła do wyczerpania zasobów republikańskich i stanowiła w konsekwencji ostateczne zwycięstwo nacjonalistów! Inicjatywa na froncie przeszła w ręce nacjonalistów!

Kiedy ostatnie republikańskie oddziały uciekły z pola walki nad Ebro, nacjonalistyczna Armia Manewrowa rozlokowała się na pozycjach wyjściowych nad Ebro z zamiarem uderzenia na Katalonię. Kanonada rozpoczęła się 24 grudnia 1938 roku. Nacjonaliści ruszyli do ataku na całej szerokości frontu. Włoski CTV nacierał razem z Karlistami na środkowej części frontu, Korpus Marokański nacierał wzdłuż wybrzeża a korpusy Aragoński, Nawarski nacierały na północy. Republikanie nie byli w stanie po wyczerpaniu swoich sił nad Ebro stawić czoła doskonale zorganizowanym, wyposażonym i doświadczonym siłom. Zaledwie 2,5 tygodnia zajęło nacjonalistom dotarcie (26 stycznia) do stolicy Katalonii, Barcelony. Następnego dnia odbyła się w Barcelonie defilada zwycięskich oddziałów nacjonalistycznych. Republikanie uciekli w stronę granicy z Francją. Dawny lęk przed odcięciem, który spowodował załamanie się oddziałów milicji republikańskiej w początkowym okresie wojny, ogarnął teraz armię republikańską. Do tego nacjonalistyczne myśliwce ciągle ostrzeliwały uciekinierów. Wielu republikanom udał się przekroczyć granicę lecz niektórych, których też było dość dużo, dopadły wojska nacjonalistyczne.

Natomiast pozycję republikanów osłabiały silne konflikty i walka o władzę między partią komunistyczną a pozostałymi partiami, w tym utrzymującą kontakt z trockistami, antystalinowską marksistowską partią POUM i anarchistami z CNT-FAI. Konflikty te zakończone zostały rozprawą komunistów z "wrogami na lewicy", wzorowaną na współistniejących wówczas w Związku Sowieckim czystkach stalinowskich. Przekazanie 2/3 zasobu złota Republiki w depozyt ZSRR powodowało bezpośrednie uzależnienie rządu republikańskiego od decyzji Stalina, dysponenta hiszpańskiego złota. Czystkami sterował bezpośrednio rezydent sowieckiego NKWD w strefie republikańskiej Aleksander Orłow. Znani działacze anarchistyczni i sympatyzujący z POUM byli zabijani. Początkowo stalinowscy komuniści ograniczali się do skrytobójczych morderstw dokonywanych przez "nieznanych sprawców". Tak zginął między innymi jeden z najpopularniejszych działaczy hiszpańskiej rewolucji, autentyczny przywódca katalońskich robotników Buenaventura Durruti. Lider POUM Andras Nin został po aresztowaniu i torturach zamordowany przez podporządkowaną NKWD tajną policję Republiki. Praktycznie całe kierownictwo niestalinowskich partii i organizacji politycznych stanowiących ważne zaplecze republiki zostało wymordowane.

Później opanowana przez stalinowców Milicja Ludowo-Republikańska dokonywała masowych zbrodni niemal jawnie. Rozstrzeliwano nawet zwykłych żołnierzy frontowych podejrzewanych o "nieprawomyślność". Jedną z niedoszłych ofiar komunistów był walczący jako ochotnik późniejszy burmistrz Berlina Zachodniego i kanclerz Federalnej Republiki Niemiec – socjalista Willy Brandt. Inną znaną postacią, która niemal cudem uniknęła śmierci z rąk stalinowskich oprawców był brytyjski ochotnik w oddziałach POUM Eric Arthur Blair (znany później jako George Orwell), który opublikuje swoje wspomnienia z wojny hiszpańskiej w książce W hołdzie Katalonii (Homage to Catalonia), a doświadczenia z czasów wojny domowej wpłyną na kształt Folwarku zwierzęcego i Roku 1984. Ernest Hemingway, sympatyzujący z Republiką poświęcił hiszpańskiej wojnie domowej powieść Komu bije dzwon, która odegrała istotną rolę w przełamywaniu nastrojów izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych.

Po wygraniu szeregu ważnych kampanii i bitew, w tym najważniejszej bitwy nad Ebro, nacjonaliści ostatecznie zwyciężyli na przełomie marca i kwietnia 1939. Po upadku Katalonii 6 lutego 1939 prezydent Republiki Manuel Azana wyjechał do Francji, a następnie podał się do dymisji. 28 lutego 1939 Wielka Brytania i Francja uznały rząd Franco za rząd Hiszpanii. 4 marca 1939 w Madrycie został dokonany zamach stanu broniących miasta oddziałów republikańskich, kierowany przez płk. Segismundo Casado, skierowany przeciwko komunistom i rządowi Juana Negrina. 6 marca do zamachu przystąpił nominalny gubernator Madrytu gen.Jose Miaja zarządzając aresztowanie komunistów przez wojsko i przystępując do powołanej przez Casado Junty Obrony Narodowej, która miała zastąpić nieobsadzone stanowisko prezydenta. W krótkotrwałych walkach z wiernymi PCE oddziałami zostały one pokonane przez zamachowców, a premier Negrin opuścił kraj. Po bezskutecznych próbach negocjacji z gen. Franco, który zażądał od republikanów bezwarunkowej kapitulacji, płk. Casado i gen. Miaja, a także inni przywódcy Republiki udali się na emigrację, a wszelki zorganizowany opór ustał. 28 marca 1939 wojska nacjonalistów bez walki wkroczyły do Madrytu.

Oświadczenie gen. Francisco Franco o zakończeniu wojny domowej

Po opanowaniu ostatnich ośrodków republikańskiego oporu nacjonaliści, kierowani jednoosobowo przez gen. Franco, wprowadzili konserwatywne rządy silnej ręki, wspierane przez Kościół, które przetrwały 39 lat. W wyniku konfliktu zginęło 90 000 żołnierzy po stronie nacjonalistów i 110 000 republikanów. Około 400 000 ludzi zmarło z głodu i chorób, bądź zostało wymordowanych przez siły obu walczących stron. 500 000 republikanów udało się na wygnanie, głównie do sąsiednich krajów. (Szacuje się również, że ok. 10 000 osób spośród uchodźców, którzy uciekli do Francji po przegranej wojnie domowej, trafiło po kapitulacji Francji (1940), a następnie po okupacji terytorium Francji Vichy w listopadzie 1942 do obozów koncentracyjnych w III Rzeszy.)^{[A 6]}

W samej Hiszpanii po zakończeniu walk przystąpiono do masowych aresztowań i egzekucji republikanów i ich zwolenników, w 1941 w więzieniach i obozach koncentracyjnych przebywało ponad 250 000 ludzi^[6]. Już po zakończeniu działań wojennych z rozkazu władz frankistowskich w więzieniach i obozach zabito ok. 100 000 ludzi^[7], z czego 22 641 osób w egzekucjach po procesach sądowych^[8]. Wydarzenia w Hiszpanii są uważane przez wielu historyków za wstęp do II wojny światowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocniła sojusz niemiecko-włoski, jak i stała się poligonem doświadczalnym dla nowych rodzajów broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne) wykorzystywanych przez obie strony. Z wojskowego punktu widzenia doświadczenie pokazało, że począwszy od hiszpańskiej wojny domowej niemożliwe jest zwycięstwo w otwartym konflikcie bez uzyskania panowania w powietrzu.

edytuj Pamięć o wojnie w Hiszpanii

Bezpośrednio po zakończeniu wojny domowej rozpoczęto szeroką akcję mającą na celu zdyskredytowanie Republikanów i przedstawienie ich jako bezdusznych morderców i ateistów. Hołd oddawano jednak wszystkim poległym (choć czasem nierówny). Do śmierci generała Franco, od lat 60 powstało nawet kilka pomników upamiętniających żołnierzy republikańskich.

Po śmierci Generała Franco w 1975 tradycją stało się oddawanie jednakowej czci wszystkim poległym i równanie ich bohaterstwa. Coraz rzadziej upamiętniano wielkie bitwy, skupiając się przede wszystkim na ofiarach wojny. W pierwszych latach rządów Króla Hiszpanii Jana Karola trend ten zachowywano szczególnie na oficjalnych uroczystościach, na których o dowódcach obu stron wypowiadano się z szacunkiem. Po przejęciu władzy przez socjalistów rozpoczęto burzenie pomników i miejsc pamięci ofiar republikanów. Podjęto także próby sporządzenia wielu nowych szacunków, w których wyolbrzymiano liczbę ofiar frankistów a bardzo pomniejszano liczbę zabitych przez republikanów (w szczególności ofiar anarchistów i brygad międzynarodowych).

Socjalistyczny rząd premiera Zapatero inicjuje liczne działania mające na celu wymazanie pamięci o frankistach. Ostatni pomnik Franco w Madrycie został usunięty w maju 2005, podobny los spotkał znaczną większość pomników i miejsc pamięci komunistycznych i anarchistycznych mordów oraz kaźni w mniejszych miejscowościach. W 2007 roku parlament Hiszpanii przyjął ustawę nakazują usunięcie wszelkich symboli związanych z postacią generała i walczącymi po jego stronie nacjonalistami. Wyjątek stanowią tablice pamiątkowe znajdujące się na terenie kościołów. Hiszpańskie ministerstwo szkolnictwa nie aprobuje także podręczników, w których nacjonaliści przedstawiani są w jakikolwiek pozytywny sposób.

Hiszpańskie władze planują od wielu lat przebudowę Valle de los Caidos - największego mauzoleum ofiar wojny (zarówno frankistów jak i republikanów), gdzie złożone są także szczątki Francisco Franco. Najczęściej postuluje się przeniesienie grobu dyktatora i prochów nacjonalistów na jeden z prowincjonalnych cmentarzy i przebudowę mauzoleum na miejsce pamięci Republiki. Planuje się także zdemontowanie kamiennego krzyża na szczycie.

edytuj Ważniejsze bitwy

• Bitwa o Majorkę
• 18 lipca – 28 września 1936: obrona Alkazaru
• październik 1936 – marzec 1937: bitwa o Madryt
• 8 marca – 11 marca 1937: bitwa pod Guadalajarą
• 5 lipca – koniec lipca 1937: bitwa pod Brunete
• 24 sierpnia – 7 września 1937: bitwa pod Belchite
• 15 grudnia 1937 – 22 lutego 1938: bitwa o Teruel
• 6 marca 1938: bitwa koło przylądka Palos (największe starcie morskie wojny)
• 25 lipca – 16 listopada 1938: bitwa nad Ebro

edytuj Inne wydarzenia

• 8 listopada 1936: W miejscowości Paracuellos del Jarama republikanie rozstrzelali między 2800 a 5000 więźniów ewakuowanych wcześniej z Madrytu.^[9]
• 26 kwietnia 1937: Niemiecki Legion Condor zbombardował Guernikę.

edytuj Partie i organizacje polityczne

edytuj Front Ludowy

• UR (Unión Republicana – Unia Republikańska): – założona w 1934 przez byłych członków Republikańskiej Partii Radykalnej.
• IR (Izquierda Republicana – Lewica Republikańska): – kierowana przez Manuela Azañe. Grupowała część robotników, drobno-przemysłowców. Silne wpływy masonerii.
  • ERC (Esquerra Republicana de Catalunya – Republikańska Lewica Katalonii): – kataloński odpowiednik Lewicy Republikańskiej.
• PSOE (Partido Socialista Obrero Español – Hiszpańska Socjalistyczna Partia Robotnicza): – socjaliści.
  • UGT (Unión General de Trabajadores – Centralny Związek Robotników): – związek zawodowy związany z PSOE.
  • Federacion de Juventudes Socialistas (Federacja Młodzieży Socjalistycznej)
• PSUC (Partit Socialista Unificat de Catalunya – Zjednoczona Socjalistyczna Partia Katalonii): – sojusz różnych socjalistycznych partii Katalonii, powołany latem 1936, kontrolowany przez PCE.
• JSU (Juventudes Socialistas Unificadas – Zjednoczona Młodzież Socjalistyczna): – zbrojna organizacja skupiająca młodych zwolenników komunistów i socjalistów. Kierowana przez Santiago Carrillo.
• PCE (Partido Comunista de España – Komunistyczna Partia Hiszpanii): – stalinowska partia kierowana przez José Díaza od 1932, początkowo marginalna, stopniowo zaczęła zdobywać coraz większe wpływy w obozie republikanów, aż w końcu stała się wiodącą siłą we Froncie Ludowym.
• POUM (Partido Obrero de Unificación Marxista – Robotnicza Partia Zjednoczonych Marksistów): – komunistyczna partia trockistowska założona w 1935.
  • JCI (Juventud Comunista Ibérica – Iberyjska Młodzież Komunistyczna): – młodzieżówka POUM.
• PS (Partido Sindicalista – Partia Syndykalistyczna): – syndykaliści.

edytuj Siły wspierające Front Ludowy

• Unión Militar Republicana Antifascista (Republikański Wojskowy Związek Antyfaszystowski): – opozycyjna w stosunku do Unión Militar Española, organizacja oficerów armii.
• Anarchiści i anarchosyndykaliści – do czasu wybuchu wojny opozycyjni wobec Frontu Ludowego.
  • CNT (Confederación Nacional del Trabajo – Krajowa Konfederacja Pracy): – związek zawodowy anarchosyndykalistów .
  • FAI (Federación Anarquista Ibérica – Iberyjska Federacja Anarchistyczna): – anarchiści.
  • Mujeres Libres (Wolne Kobiety): Feministyczna grupa anarchistyczna.
  • FIJL (Federación Ibérica de Juventudes Libertarias – Iberyjska Federacja Młodzieży Wolnościowej)
• Baskijscy separatyści.
  • PNV (Partido Nacionalista Vasco – Baskijska Partia Nacjonalistyczna): – prawicowa (narodowo-chrześcijańska) partia Basków, byli sojusznikami Frontu Ludowego po wybuchu wojny domowej i deklaracji rządu republikańskiego w sprawie autonomii Kraju Basków.
  • ANV (Acción Nacionalista Vasca – Baskijska Akcja Nacjonalistyczna): – socjalistyczna partia baskijska dążąca do autonomii.
  • STV (Solidaridad de Trabajadores Vascos – Solidarność Baskijskich Robotników): – związek zawodowy Basków z tradycjami katolickimi.
• SRI (Socorro Rojo Internacional – Czerwona Pomoc Międzynarodowa): – organizacja stworzona przez III międzynarodówkę komunistyczną, wspierająca republikę poza jej granicami. Organizowała nabór ochotników do Brygad Międzynarodowych.

edytuj Nacjonaliści

• Unión Militar Española (Hiszpański Związek Wojskowy) – konserwatywna organizacja polityczna, skupiająca oficerów armii hiszpańskiej krytycznych wobec władz republikańskich. Początkowo była kierowana przez generałów: Emilio Mola i Jose Sanjurjo a następnie przez Franco.
• Monarchiści "Alfonsiści" – zwolennicy restauracji monarchii i powrotu króla Alfonsa XIII. Wielu wojskowych, arystokratów i posiadaczy ziemskich było alfonsistami.
  • Renovación Española (Hiszpańska Restauracja) – główna alfonsistowska partia polityczna.
  • Acción Española (Akcja Hiszpańska) – nacjonalistyczna partia kierowana przez Jose Calvo Sotelo, założona w 1933 i skupiona wokół pisma o tej samej nazwie.
    • Bloque Nacional (Blok Narodowy) – zbrojne ramię Akcji Hiszpańskiej utworzone przez Calvo Sotelo.
• Monarchiści "Karliści"
  • Comunión Tradicionalista (Wspólnota Tradycjonalistyczna) – karlistowska tradycjonalistyczno- katolicka partia polityczna.
    • Requetés (Ochotnicy) – zbrojne oddziały karlistowskie.
    • Pelayos – młodzieżowa organizacja Karlistów.
    • Margaritas – ruch kobiecy, od imienia Margarity de Borbón-Parma, żony pretendenta do tronu Karola VII.
• Falange (Falanga):
  • FE (Falange Española de las JONS – Hiszpańska Falanga Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej – partia narodowo-syndykalistyczna.
    • OJE (Organización Juvenil Española) (Organizacja Młodej Hiszpanii) – organizacja młodzieżowa Falangi.
    • Sección Femenina (Feminine Section) (Sekcja Kobieca) – kobiecy ruch społeczny działający w ramach Falangi.
  • FET y JONS (Falange Española Tradicionalista y de las JONS – Hiszpańska Falanga Tradycjonalistyczna Rad Ofensywy Narodowo-Syndykalistycznej) – założona w 1937, skupiła wszystkie siły polityczne wspierające gen. Franco.
• CEDA (Confederación Española de Derechas Autónomas – Konfederacja Hiszpańskiej Prawicy Niezależnej) – chrześcijańscy demokraci, główna siła opozycyjna przed wybuchem wojny, po niej całkowity zanik działalności. W jej skład wchodziła także Akcja Ludowa i Akcja Katolicka.

edytuj Postacie związane z republikanami

• Manuel Azaña
• Diego Martínez Barrio
• Eric Arthur Blair, znany jako George Orwell
• Willy Brandt
• Francisco Largo Caballero
• Santiago Carillo
• Santiago Casares Quiroga
• Lluis Companys
• Jose Diaz
• Buenaventura Durruti
• Ernő Gerő
• José Giral
• Ernest Hemingway
• Miguel Hernández
• Antonio Escobar Huerta
• Dolores Ibarruri
• Vicente Rojo Lluch
• Luigi Longo
• Federico García Lorca
• Andre Marty
• Jose Miaja
• Juan Modesto
• Juan Negrín
• Andres Nin
• Juan Garcia Oliver
• Aleksandr Orłow
• Pablo Picasso
• Indalecio Prieto
• Henri Rol-Tanguy
• Melchor Rodríguez García
• Karol Świerczewski
• Palmiro Togliatti
• Niceto Alcala Zamora
• Líster Forján

edytuj Postacie związane z narodowcami

• José Millán Astray
• Miguel Cabanellas Ferrer
• Luis Carrero Blanco
• Roy Campbell
• Salvador Dali
• Fidel Dávila
• Manuel Fal Conde
• Franciszek II Burbon Sewilski
• Francisco Franco y Bahamonde
• José María Gil Robles
• Ceferino Jimenez Malla
• Emilio Mola
• Jose Moscardo
• Wolfram von Richthofen
• José Antonio Primo de Rivera
• Gonzalo Queipo de Llano
• José Sanjurjo
• Hugo Sperrle
• Ramon Serrano Suner
• José Enrique Varela
• Juan Yagüe
• Rafael Sánchez Mazas

edytuj Adnotacje

1. ↑ Włochy swój udział po stronie nacjonalistów zgodnie z decyzją Mussoliniego kredytowały finansowo i materiałowo w całości, co doprowadziło w 1939 do wyczerpania rezerw armii włoskiej i zadłużenia Hiszpanii wobec Włoch na kwotę 273 mln. ówczesnych dolarów USA. Niemcy zaangażowały się materiałowo na o wiele mniejszą skalę ( 10.000 ludzi – przy łącznych stratach 300 ludzi), 200 czołgów i 600 samolotów – wobec 50.000 Włochów 150 czołgów 660 samolotów i 800 dział i częściowo jedynie kredytowały dostawy ( w clearingu) – rząd Franco był ostatecznie w 1939 r. winien III Rzeszy równowartość 225 mln ówczesnych dolarów, które spłacał do 1943 dostawami surówców strategicznych. Paul Johnson "Historia świata od 1917." Londyn 1989,ISBN 0-902352-80-6 , Polonia Book Fund s.355-357
2. ↑ wg. kursu giełdowego 880 USD za troy uncję – sierpień 2008 Londyn). Faktyczna wartość depozytu była wyższa, gdyż niemal w całości składał się on ze złotych monet, przeważnie dolarowych, z czego wiele stanowiły rzadkie numizmaty.
3. ↑ (...)"rząd republikański przekazał na ten cel do Moskwy niemal całą rezerwę Banku Hiszpanii, wynoszącą 140 mln funtów w złocie": Witold Pronobis "Świat i Polska w XX wieku", Editions Spotkania, Warszawa, 1996, ISBN 83-86802-11-1, s. 157
4. ↑ Według przeciwstawnych danych, które prezentuje w swojej książce "W kręgu zbiorowych złudzeń" Franciszek Ryszka w drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 4 838 449 lub 4 654 000 głosów, partie centrowe 449 320 lub 681 000, prawica 3 996 331 lub 4 503 000. Tak rozbieżne dane podawane są w opracowaniach J. Tussela "Las elecciones del Frente Popular", Madryt 1971 i Jose Venegasa "Las elecciones del Frente Popular", Buenos Aires 1942. Rozbieżność bierze się z rożnego przyporządkowania liczby oddanych głosów do poszczególnych list wyborczych.
5. ↑ Prasa prawicowa oskarżyła o udział w zabójstwie również Hiszpańską Partię Komunistyczną, twierdząc, że podczas posiedzenia parlamentu liderka komunistów Dolores Ibarruri miała powiedzieć do Calvo Sotelo: "Jest to twoje ostatnie przemówienie w tej sali!". Hugh Thomas w książce "The Spanish Civil War" (Londyn 1986), na podstawie stenogramów z sesji parlamentu i relacji świadków zaprzecza jednak tej wersji.Pogróżki zarówno ze strony Jose Diaza jak i Dolores Ibarruri zostały rzucone 15 kwietnia 1936 na posiedzeniu Kortezów nie pod adresem Calvo Sotelo, lecz Gil Roblesa i wykreślone przez przewodniczącego Kortezów ze stenogramu obrad. Słowa Diaza i Ibarruri zostały przedrukowane następnego dnia w dzienniku Mundo obrero.
6. ↑ Minister spraw zagranicznych frankistowskiej Hiszpanii Ramón Serrano Súñer nie interweniował wobec Niemiec w tej sprawie. Istnieją dokumenty Niemców, którzy pytali, co zrobić z "dwoma tysiącami hiszpańskich czerwonych z Angoulême". Nieliczni, którzy przeżyli, nie mogli powrócić do Hiszpanii.

Przypisy

edytuj Bibliografia

edytuj Zobacz też

• anarchistyczny ruch oporu w Hiszpanii 1939-1975
• rewolucja hiszpańska 1936 roku
• frankistowskie obozy koncentracyjne

edytuj Linki zewnętrzne

• "Antyfaszystowska rewolucja" artykuł z portalu lewica.pl
• "La Guerra Civil Española" hiszpańskojęzyczny serwis poświęcony wojnie domowej
• Wojna domowa w Hiszpanii
• Marek Jan Chodakiewicz "O krok od sowieckiej Hiszpanii?"(omówienie publikacji Ronald Radosh, Mary R. Habeck, and Grigory Sevostianov, eds., Spain Betrayed: The Soviet Union and the Spanish Civil War, New Haven and London: Yale University Press, 2001)

p • d • e Brygady Międzynarodowe w hiszpańskiej wojnie domowej Brygady XI im. Ernsta Thälmanna (niemiecko-austriacka) • XII im. im. Giuseppe Garibaldiego (włoska) • XIII im. Jarosława Dąbrowskiego (polska) • XIV im. Marsylianki (francuska) • XV im. Abrahama Lincolna (anglo-amerykańska) Bataliony Beimlera • Bracheta • Dąbrowskiego • Djakovicia • Dymitrowa • Garibaldiego • Komuny Paryskiej • Lincolna • Marsylianki • Marty • Masaryka • Mickiewicza • Palafoxa • Rákosiego • Scheera • Thälmanna